Kombinati

Po ta shohësh librin për Kombinatin, pyetja e parë që të lind vetvetiu është kjo: “Ç’lidhje ka një profesor italian me lagjen e njohur të Tiranës?”. Në fakt, libri i porsa botuar me titullin “Kombinat” mban emrin e studiuesit Luigi Za. Me sa shihet, pyetja nuk tingëllon dhe aq mirë. Mund të riformulohet kështu: “Përse vallë një lagje periferike e Tiranës i ka tërhequr vëmendjen studiuesit italian?”. Përgjigjja del në pah pjesërisht me nëntitullin e vëllimit: “Historia dhe jeta e përditshme e lagjes simbol të Tiranës”. Kombinati, pra, shfaqet në cilësinë e simbolit të kryeqytetit shqiptar e ndoshta të gjithë Shqipërisë, nga industrializimi i viteve pesëdhjetë deri në ditët tona.

Nuk ka dyshim, libri i Luigi Za, Kombinat (Besa editrice, Lecce 2012, f. 552, € 32,00) përmban këndvështrime të pazakonta. Deri edhe kundër rrymës, po të kujtojmë turistët rutinorë e “njohësit” me patentë të Shqipërisë moderne, që ndalen zakonisht vetëm në qendrat e qyteteve, në restorantet moderne, në baret në trajtë vitrinash, në hotelet luksoze, e që nuk mungojnë të blejnë souvenir të lodhur. “Kombinat” shkon më tej, në brendësi të historisë e të jetës së përditshme shqiptare të dhjetëvjeçarëve të fundit, për të zbuluar atë që asnjë raport ndërkombëtar nuk do të thotë, asnjë gazetë nuk do të shkruajë, asnjë media nuk do të tregojë. Por Kombinati, si histori e simbol, mund të ishte edhe një çelës leximi i historisë së vonët të Shqipërisë, të popullit shqiptar, të dëshirave të tij. Njëlloj si shoqëria aktuale shqiptare, që rezulton më e kuptueshme pasi studiohen seriozisht banorët e Kombinatit.

Kërkimi shkencor që paraqitet në libër, e udhëhequr me mjeshtëri nga prof. Luigi Za, ofron një vizion prej 360° të jetës së Kombinatit. Në lentën analitike përfundojnë me përpikëri këndvështrime e tipare: gjendja socio-ekonomike, territori, arsimi, kontrolli social, siguria, roli i gruas, të rinjtë, migrimet, familja, vlerat e komunitetit, perceptimi i territorit të vet, shërbimet sociale, etj. Nuk mungon natyrisht përmasa historike, duke filluar nga lindja e lagjes dhe e “Kombinatit të tekstileve Stalin”, për të vijuar me formimin, kushtet e punës, jetën në fabrikë, e për të përfunduar me krizën e viteve nëntëdhjetë dhe situatën aktuale.

Bëhet fjalë për një mjet të rëndësishëm njohës, i pajisur me histori personale, jetë njerëzore, që i dhurojnë librit një freski të veçantë. Kombinati tregohet e rrëfehet nga shumë pikëpamje, që e mundësojnë rindërtimin e ekzistencës së tij me tre dimensione. Studimi rezulton i pasur edhe nga burimet e përdorura: fotografi, filmime, intervista, studime, dokumente. Nga këndvështrimi kulturor ky botim rreket t’ia rrëmbejë vëmendjen vizionin centripet dhe egocentrik që predominon sot në Tiranë e në të gjithë Shqipërinë; ndërsa nga pikëpamja praktike rezultatet e studimit janë jashtëzakonisht të dobishme për institucionet që hartojnë politikat territoriale.

Ndokush mund të dallojë ndonjë vetëtimë nostalgjie për Kombinatin e dikurshëm. Veçanërisht në intervistat plot jetë e kujtime. Është iluzion optik. Sigurisht jo në qëllimet e autorëve, të cilët e kanë për zemër rindërtimin e kujtesës, kolektive dhe personale, e vetmja rrugë për të njohur të tjerët dhe veten, e vetmja rrugë drejt së nesërmes.  Në këtë kuptim “Kombinat” është kthim në të kaluarën për të projektuar të ardhmen.

Në libër gjenden një sërë fotografish bardhezi. Copëza jete të përditshme. Plot gra që punojnë në fabrikë, burra, fëmijë. Duken fotografi të ardhura nga epokë tjetër, planet tjetër, megjithëse fytyrat e njerëzve kanë diçka familjare, që shkon përtej origjinës së secilit prej nesh. Duke shfletuar faqet, lexuesi mund të përpiqet t’u japë një fytyrë intervistave të shumta që përmban vëllimi. Të kërkojë persona, zëra, ndjenja, bashkësi. Të kureshtojë mes copëzash vokale e ikonike të një puzzle social. Lojë mjaft intriguese: intervista të sotme e foto të djeshme për të rigjetur rrënjët e përbashkëta.

Libri “Kombinat. Historia dhe jeta e përditshme e lagjes simbol të Tiranës” është tejet interesant për të gjithë. Jo vetëm për shqiptarët. Jo vetëm për kombinatsit, të cilëve për herë të parë u dedikohet një libër. “Kombinatsave të djeshëm e të sotëm”, thotë dedikimi i autorit, ku dallohet qartë respekt e dashuri. E të lind dyshimi se mos është vetëm brejtje ndërgjegjeje, ngaqë ua ka “vjedhur shpirtin”, thelbin, historinë, pa i përfshirë edhe ata vetë. Por pastaj zbulon se autorët e parathënies e pasthënies janë dy kombinatsa puro. Zgjedhje përnjimend kuptimplotë, përfshirëse dhe kurioze në të njëjtën kohë.

Advertisements
%d bloggers like this: