Truri i vogël

Kur flitet për ikje të trurit zakonisht nënkuptohet largimi i elitave nga vendi. Siç dihet nga të gjithë, Shqipëria vuan ende nga një hemorragji e pandalshme e trurit. Eksodi i sotëm i elitave duhet parë më dramatikisht se ato të mëparshmet, për faktin se tani jemi në një vend demokratik ku gjërat, nga pikëpamja teorike, edhe mund të rregullohen.

Mirëpo lipset një saktësim kur flasim për largim të trurit ose të elitave. Siç e tha edhe Xha Xhai, me elita duhet të kuptojmë “më të mirët” e çdo fushe. Për fat të keq, ne kemi një konceptim të trurit që lidhet shumë me arsimin, kurse këtë të fundit e shohim shumë të lidhur me diplomat e me copat e tjera të letrave, që quhen sipas rastit vërtetime ose doktorata. Kur lexojmë ose dëgjojmë për largimin e trurit na vijnë menjëherë ndër mend shkencëtarët, doktorët e shkencave, profesorët, përgjithësisht njerëzit me universitet. Mirëpo truri i një vendi nuk mund të reduktohet vetëm në kategorinë e njerëzve me certifikata shkollore, qoftë për faktin se këto, shpeshherë, janë të denja vetëm për t’u kornizuar.

Problemi është se tek nocioni i trurit hyjnë edhe talentet, ose njerëzit e ditur, e shquar, që nuk përkufizohen nga dëftesat ose diplomat, as marrin trajtë vetëm në shkollë. Ata që e kujtojnë Shqipërinë parademokratike, e dinë fare mirë se pas fjalës së dikurshme “usta” ose “mjeshtër” fshiheshin talente të jashtëzakonshme në të gjitha fushat: në mekanikë, elektromekanikë, ndërtim, etj., etj. Përballë ustallarëve të vërtetë, inxhinierëve vetëm se u dridheshin leqet, duke pranuar pa kushte injorancën e vet. Pra tek koncepti i trurit duhen futur gjithashtu kompetencat, njohuritë, përvojat.

Largimi i madh pas kolapsit të Shqipërisë totalitare preku detyrimisht të gjitha elitat. Një pjesë e më të mirëve u larguan e u punësuan në vende të huaja, duke pranuar detyra të nënvleftësuara e më të ulëta se kompetencat e tyre. Le të marrim profesionin e shoferit. Ata që merrnin patentën dikur ishin më shumë se shoferë, jo vetëm se kursi zgjaste nëntë muaj, por sepse koncepti i profesionit të shoferit nënkuptonte njohjen e thellë të mekanikës së automjetit. Vetë gjendja e automjeteve të atëhershme i detyronte ata ta vrisnin mendjen për të gjetur zgjidhje sa më praktike, shpeshherë në kushte jashtëzakonisht të vështira. Shoferët që i hipën anijeve për të punuar në perëndim shpunë atje edhe njohuritë teknike. Në fakt, kur u prishej automjeti nuk prisnin automjetin tërheqës, por i fusnin vetë duart në motor, duke i lënë gojëhapur punëdhënësit e kolegët. Ikja e ustallarëve më të mirë i bëri dëm të madh Shqipërisë, por nuk është se i ndihmoi shumë vendet e pritjes, sepse atje ishin të nënpunësuar, e si të tillë të pamotivuar për të dhënë të gjitha njohuritë e veta.

Në këtë pikë të gjithë emigrantët kanë diçka për të treguar. Shembujt nuk u mungojnë, mund t’i marrin nga rrethi farefisnor e shoqëror. E këtu nuk po flasim për masën, por vetëm për trurin, për ata që dallohen në fushat e tyre. Ikja e ustallarëve shkaktoi mbylljen e ofiçinave, ose e kundërta. Mbyllja e fabrikave çoi në ikjen e talenteve. Fakti është se Shqipëria erdhi e u varfërua shumë nga pikëpamja e trurit. Madje në një pikë ku mund të jepte diçka origjinale. Më kujtohet dikur (vitet nëntëdhjetë) se një firmë historike italiane, prodhuese elektroshtëpiakesh, ishte lumturuar kur kishte gjetur dy tornitorë shqiptarë që ishin të aftë të prodhonin detaje për disa elektroshtëpiake të dala nga linja e prodhimit, por që u duheshin ende. Ishin ustallarë “me të shtatën”, që nuk dinin të prodhonin në seri, por vetëm detaje të veçanta. Rrogën ia jepnin të lartë, por kapaciteti i tyre ishte gjithsesi i pashfrytëzuar mirë.

Elitat nuk përbëhen vetëm nga ata që mbarojnë shkenca shoqërore, nga gazetarët, politikanët, profesorët, njerëzit e letrave. Në ajkën e kombit duhen futur edhe të talentuarit, ata që i japin mbivlerë objekteve që prodhojnë e që përpunojnë. Në italisht ekziston një fjalë e posaçme që përdoret në kësi rastesh: “eccellenze”, pra ata që shkëlqejnë. Bëhet fjalë për trurin që shkëlqen, në çdo fushë të ekonomisë. Shqipëria është vend i vogël, qoftë nga ana statistikore e ka të vështirë të prodhojë talente pa kufi. Nga ana tjetër, truri ka nevojë edhe për një klimë e mjedis të caktuar për t’u kultivuar. Të dyja këto kushte nuk përmbushen për fat të keq nga realiteti shqiptar. Në mënyrë të vrazhdë mund të thuhet se Shqipëria e ka larguar, në mos dëbuar, trurin e vet; në mënyrë më delikate mund të thuhet se kushtet e krijuara nuk mundësuan qëndrimin e trurit në vend.

Për një grykës ëmbëlsirash si puna ime, është normale që sot të kërkojë ethshëm prodhimet e mrekullueshme të pastiçerisë së dikurshme shqiptare. Pastat e atëhershme nuk i përshkruaj dot mirë, e kam më të lehtë t’i emërtoj, duke i kërkuar falje brezave më të rinj që nuk i kanë njohur. Gjithsesi, ëmbëlsirat e dikurshme (shportat, pastat 15-lekëshe, mafishet, ingranazhet, tortat me peta, etj.) nuk gjenden më. Shembulli i hallvasisë është edhe më i goditur. Hallvasia që prodhohej në Shqipërinë e viteve shtatëdhjetë e tetëdhjetë nuk ka të bëjë fare me atë të sotmen. Ngjyra e verdhë në të kafe, shija e mrekullueshme, karakteristika e susamit, thyeshmëria e shkriftësia, e bënin të paimitueshme. Prodhimet e sotme të importit nga Greqia, Turqia, ose nga vendet mesdhetare, nuk i afrohen aspak. Cilësia e hallvasisë së dikurshme shqiptare mund të konkurronte fare mirë në vendet ku kjo ëmbëlsirë konsumohet. Fakti është se, së bashku me punishtet, u mbyll edhe arti i pastiçerisë shqiptare. Shumë prej punonjësve ikën, disa ndërruan punë, të tjerë u plakën. Fatkeqësisht tradita nuk u vazhdua, sepse mjeshtrit kanë nevojë edhe për t’u riprodhuar, për t’ia përçuar të tjerëve njohuritë e tyre. Largimi i trurit e ndërpret procesin e trashëgimisë së artit apo profesionit.

Në pastiçeritë e sotme shqiptare, nga Saranda në Shkodër, duke kaluar nga Tirana, do të gjesh ëmbëlsira me prejardhje greke, italiane, ose me ndikime të tjera, por rrallë herë do të provosh pastiçeri tradicionale shqiptare. Emigrantët që janë kthyer në vendlindje kanë sjellë njohuritë që kanë marrë në mërgim, çka duhet parë pozitivisht, por realiteti shqiptar nuk u ofron atyre një mjedis konkurrence luajale, ku traditat e risitë të përballen në të mirë të konsumatorit.

Shembujt janë të panumërt. Në të gjithë sektorët e ekonomisë. Gjithsesi, për Shqipërinë e vogël, largimi i elitave ka qenë më e dëmshme se për vendet e tjera, sepse edhe koha për t’i zëvendësuar është më e gjatë. Talentet nuk krijohen vetvetiu, kanë nevojë edhe për politika ndihmëse e për humus kulturor. Nga ana tjetër, nuk duhet harruar se elitat ikën së bashku me atë kulturë të punës e të përkushtimit brenda të cilës ata vetë ishin përftuar. Edhe kjo kulturë e punës, që shkon përtej fitimit material, sepse lidhet me pasionin, etikën e talentin, nuk riprodhohet dot në seri, edhe pse fabrikat e panumërta të shkollave private punojnë sot me tre turne.

Botuar fillimisht nё Peizazhe tё fjalёs (21 qershor 2011)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: